Józef Gurtowski I, urodzony w drugiej połowie XVIII stulecia, zmarł w pierwszej połowie wieku XIX, mniej więcej między około 1810 a 8 maja 1832 roku. Ponieważ jest najstarszym znanym obecnie przedstawicielem patronimii Gurtowskich, dlatego też uznany został za jej protoplastę. Pochodził prawdopodobnie ze wsi Wielkie, obecnie noszącej nazwę Wielgie (dawnego majątku rodziny Wieleckich herbu Cholewa), a znajdującej się koło Golubia-Dobrzynia, obecnie w powiecie Golub-Dobrzyń, dawniej w powiecie Lipno, w województwie kujawsko-pomorskim. Jego żoną była Agnieszka z Kaźmirkiewiczów Gurtowska, z którą miał co najmniej trzech synów: Stanisława Gurtowskiego I, Józefa Gurtowskiego II i Kacpra Gurtowskiego. Między około 1801 a około 1810 rokiem przeprowadził się wraz ze swą żoną i synem Stanisławem (pozostali synowie urodzili się bowiem później) do oddalonej o 3 km na północny-zachód od Wielkiego wsi Działyń, będącej dawnym majątkiem ziemskim szlacheckiej rodziny Działyńskich herbu Ogończyk. Józef Gurtowski I był gospodarzem i prawdopodobnie sołtysem w Działyniu, co można wnosić z faktu, że jego żona w aktach metrykalnych określana jest mianem sołtyski, a więc żony sołtysa.